Assen kiest voor warmtenet, maar wordt omsingeld door waterstof

Assen - Om in de Asser wijk Lariks (de buurt Beek en omgeving) woningen aardgasloos te maken, zet het college van B en W in op een warmtenet via aquathermie. Het verwarmen en koelen van gebouwen door gebruik te maken van warmte en kou uit het water uit de Drentse Hoofdvaart.

Het college van B en W woog in het voortraject diverse opties voor het vervangen van aardgas tegen elkaar af. Warmtepompen (all-electric en hybride) vielen af. Hybride pompen waren slechts een tussenoplossing (daarbij gaan de woningen niet geheel van het gas af) en all-electric rendeert pas goed als de woningen ook grondig geïsoleerd worden (ingepakt). En daar leenden veel jaren ’60 huizen in de wijk zich niet voor. Bovendien zijn de investeringen bij de aanschaf van waterpompen en grondige isolatie aanzienlijk en denkt het college met een warmtenet het meeste draagvlak te creëren onder de bewoners.

Omsingeld

Waterstof als alternatieve energiebron is bij de gemeente Assen voor Lariks nooit echt serieus in beeld geweest. En dat is merkwaardig, want Assen wordt in Drenthe en Groningen als het ware omsingeld door waterstof-initiatieven.

In Emmen bijvoorbeeld heeft de provincie 1,6 miljoen euro subsidie beschikbaar gesteld voor een experimentele waterstoffabriek, waar Shell mee aan de slag gaat. Hoewel het hier gaat om een enorm bedrijf met een megaomzet, was een subsidie van de provincie Drenthe een vereiste om in Emmen aan de slag te gaan. Waterstof is namelijk duur en de ontwikkeling daarvan gaat voorlopig niet zonder subsidie, zo stelt Shell. Drents gedeputeerde Tjisse Stelpstra vindt dat prijskaartje echter geen belemmering. ‘Je moet ambitieus zijn. Er is massa nodig om de prijs te laten dalen.’

Een meerderheid in Provinciale Staten vond dat ook. Ergens dit jaar moet de eerste schop voor de bouw van de fabriek in de grond.

Erflanden

In Hoogeveen staat een proef met waterstof op punt van beginnen. De gemeente heeft als proeftuin in het landelijke project ‘Aardgasvrije Wijken’ – waar ook Assen aan meedoet - een subsidie van 4,4 miljoen euro van het Rijk gekregen om in een deel van de wijk Erflanden aardgas te vervangen door groene waterstof. Het bestaande aardgasnetwerk wordt gebruikt voor het vervoer van waterstof en de huidige cv-ketels worden vervangen door waterstof cv-ketels.

Het project ‘Waterstofwijk Hoogeveen’ wordt uitgevoerd door een consortium van partijen uit het HYDROGREENN-netwerk. Dat staat voor Hydrogen Green Regional Energy Economy Network Northern Netherlands. Deze partijen investeren en ontwikkelen de markt van waterstof. De organisatie telt bijna 400 leden van meer dan 180 bedrijven die willen samenwerken in projecten. Deelnemers zijn onder meer Arcadis, BAM, Cogas, Liander, Haskoning DHV, NAM, Rendo, Enexis en GasTerra.

Grote Europese energiebedrijven

Die ‘spierkracht’ zit ook achter het waterstof-project NortH2 Groningen. Het Noorse Equinor en het Duitse RWE, twee grote Europese energiebedrijven, zetten binnen het project volop in op de ‘groene waterstofeconomie’. NortH2 werd vorig jaar gelanceerd door de Gasunie en Shell, om meer vaart te zetten achter de ontwikkeling van waterstof als vervanger van aardgas. Equinor is een grote speler in offshore wind.

Logisch dat de Noren bij het project worden betrokken, voor ‘CO2-neutrale’ waterstof moet namelijk een enorme hoeveelheid groene stroom worden opgewekt. Dat wil NortH2 bereiken met onder meer de bouw van extra nieuwe windparken op zee: 4 Gigawatt in 2030, 10 gigawatt in 2040. Het consortium wil zo over 20 jaar een miljoen ton groene waterstof per jaar produceren.

Obstakel

In dat groene energie-productieproces zit het grote obstakel voor de doorbraak van waterstof. Wetenschappers uitten onlangs forse kritiek op de noordelijke initiatieven. Als alle Drents-Groningse plannen worden uitgevoerd, is er volgens hen 39 terrawatt-uur aan stroom nodig. Dat is meer dan een derde van het Nederlandse stroomverbruik. Daarvoor zijn dus heel wat windmolenparken en zonnepanelen nodig en als de ontwikkeling daarvan achterblijft, moet de stroom worden opgewekt met fossiele brandstoffen. En dan is waterstof door de toename aan CO2-uitstoot dus niet groen meer.

Volgens experts zetten de waterstofambities de haalbaarheid en betaalbaarheid van de energietransitie op het spel. De grote vraag naar groene stroom voor de waterstoffabrieken dwingt ertoe om tot 2030 twee keer zoveel windparken op de Noordzee te bouwen als nu voorzien is. Dat kost vele miljarden euro’s.

Grote problemen

Alle Nederlandse regio’s willen vooralsnog uiterlijk in 2030 ruim 50 terawattuur aan groene stroom opwekken. Dat komt neer op zo’n 3180 windmolens en een kleine 70.000 voetbalvelden vol zonnepanelen. De plannen zijn vastgelegd in regionale energiestrategieën, maar specialisten voorzien grote problemen. Zij vrezen voor verloedering van het landschap en veel weerstand van burgers. Iedereen wil wel een beter klimaat, maar niemand wil windturbines van 250 meter hoog in zijn achtertuin.

Desalniettemin schaart de provincie Groningen, net als Drenthe, zich volledig achter de waterstof-initiatieven. Gedeputeerde Nienke Homan (GroenLinks) liet weten dat wat Groningen betreft waterstof een belangrijke rol speelt bij het onafhankelijk worden van olie en gas. ‘Dat is ook vastgesteld in het Klimaatakkoord. We gebruiken waterstof om stroom uit zon en wind op te slaan. Dat is nodig omdat het netwerk in het Noorden vol zit en omdat het niet het hele jaar waait en de zon niet altijd schijnt. Waterstof kun je opslaan in bijvoorbeeld lege zoutkoepels.’

'Kritiek zegt niet zoveel'

Ook Homan beaamt dat er veel stroom nodig is. ‘Het feitelijke probleem is dus dat we te weinig stroom uit duurzame bronnen hebben. Maar het zegt me niet zo veel dat geleerden kritiek hebben op onze aanpak. Wij zijn hier al vijf jaar mee bezig omdat Groningen van het gas af wil. We zijn verder met duurzame energie dan de rest van Nederland. Dus ik snap wel dat de geleerden hier raar van opkijken.’ 

Tekst: Robbert Willemsen

Waterstof

Waterstof is een kleurloos, reukloos, smaakloos en hoog ontvlambaar (niet giftig) gas. In de scheikunde staat waterstof – element H – op plaats 1. Waterstof is namelijk het meest voorkomende element in het universum waar geen mensenhanden aan te pas komen. Zo zijn er hele sterren die bestaan uit waterstof! Bij ons op aarde komt waterstof niet in pure vorm voor. Het molecuul waterstof bindt zich namelijk direct aan zuurstof en zo ontstaat water (H2O).

Als waterstof op aarde in pure vorm te vinden was, zou de energietransitie zó zijn opgelost. Echter, waterstof moet altijd gewonnen worden uit een andere energie.

Waterstofgas is eenvoudig te produceren uit aardgas of kolen, maar dit is niet duurzaam, omdat er koolstofdioxide (CO2) bij vrijkomt. Om die duurzaamheid toch te bereiken, is er (veel) groene stroom nodig, bijvoorbeeld uit zonne-en windenergie.

Ook over warmtenetten zijn de nodige discussies

Waterstof heeft zo z’n voor- en nadelen, maar ook over warmtenetten – waar Assen de voorkeur aan geeft - zijn de nodige discussies.

Te beginnen met de aansluiting op een warmtenet die bewoners dienen te betalen: ruim 4000 euro. Daarnaast is de energierekening voor warmte van een warmtenet gekoppeld aan de gasprijs, zo staat in de wet. Deze koppeling is ooit bedacht om de consument te beschermen en ervoor te zorgen dat de prijs niet nog verder zou stijgen. Maar nu de gasprijs stijgt, stijgt vaak ook de prijs van het warmtenet. Momenteel wordt door het kabinet gebroed op een alternatief voor de prijskoppeling tussen warmtenetten en aardgas.

Eén aanbieder

Een ander belangrijk aspect is dat consumenten bij een warmtenet nu vastzitten aan één aanbieder. Ook dat moet veranderen, zo menen de provincies. De consument zou de vrijheid moeten krijgen om te kiezen voor een leverancier als het gaat om de warmtebron.

En wat die vrijheid betreft: als een afnemer van het warmtenet bijvoorbeeld de energierekeningen te hoog vindt, zelf een warmtepomp wil nemen om grip op de financiën te krijgen en afgekoppeld wil worden van het net, kan daar een fikse boete op staan. Er circuleren bedragen in koopcontracten tussen de 5000 en 50.000 euro. Dagblad De Gelderlander legde dit onlangs voor aan aanbieder Nuon en de gemeenten Nijmegen en Arnhem, maar beide instanties lieten weten, dat wat er ook in koopcontracten staat, er geen kosten zijn verbonden aan het afsluiten. Toch hebben enkele bewoners, die van het warmtenet af wilden, een gepeperde ‘boetebrief’ in de bus gekregen.

650.000 huishoudens

In Nederland zijn momenteel zo’n 650.000 huishoudens aangesloten op een warmtenet; ongeveer 190 grote en ruim 5500 kleine netwerken. Deze warmtenetten voorzien in 5,6 procent van de totale warmtevraag in de bebouwde omgeving. Het water dat het huis verwarmt is afkomstig van een warmtebron zoals een afvalverbrander, een energiecentrale of de industrie, of – zoals in het geval van Assen – vaartwater.